Таулардың биіктігін өлшеудің жаңа тәсілі бұрыннан келе жатқан пікірталастарды қайта жандандырып, Жер шарының зәулім шыңдарының жаңа иерархиясын құруы мүмкін.
Авторы: Горди Мегроз
Графика: Сорен Валляспер
Фото: Джеймс Эндрю Бардон, Nat Geo Image Collection
1953 жылдың 29 мамыры сағат 11:30-да Эдмунд Хиллари мен Тенциң Норгей Эверест шыңына табан тіреді. Норгейдің мұз шанышқысына Непал, БҰҰ, Ұлыбритания және Үндістанның төрт жалаушасы тағылып, ол оны жоғары көтергенде, тулар ашық көгілдір аспан астында ұйытқыған желмен желбіреп тұрды. Оған дейінгі 30 жыл ішінде кемінде 75 адам шыңды бағындырмақ болып, олардың оннан астамы мерт болған еді. Хиллари мен Норгейдің бұл жеңісі әлі күнге дейін адамзат тарихындағы ұлы жетістіктердің бірі саналады.
Оның себебі белгілі. Өйткені 1856 жылы ағылшын геодезистері Эверест шыңын планетаның ең биік шыңы, әлемнің шатыры, жер бетіндегі зәулім тау деп жариялады.
Себебі түсінікті: 1856 жылы ағылшын геодезистері Эвересті Жердің ең биік нүктесі, әлемнің шатыры деп жариялаған. Бірақ бәрі соған ғана тіреле ме? Мүмкін биіктіктің мәні мен маңызы біз ойлағаннан да шартты ұғым шығар. Ондай болса, бұл саяхатшылардың жоспарларын өзгертіп, шыңдарды бағындыруды армандағандарды мүлде басқа жолға бұруы ықтимал. Сонда альпинистердің көтерілген шыңдары жайлы мақтанышы да қайта қарауды қажет етеді.
Таулардың биіктігін қалай өлшеу керек деген сауал адамзатты ертеден толғандырады. Соған жаңа өлшем ұсынған жас математик Кай Сю «джут» ұғымын енгізді. Ол 19 жасында Сьерра тауларына сапарында, теңіз деңгейінен биіктіктің таудың ең қызық қасиеті еместігін ойлап, шыңның биіктігін көру бұрышына қарай түзететін теңдеу жасады. Содан кейін Google Earth Engine-ді пайдаланып, кез келген таудың осы мәннің ең жоғары болатын нүктесін анықтайды. Осы максимум мәнді ол таудың джуты деп атады. Ал Google платформасы 200 000 таудың джутын бір аптаға жетпейтін уақытта есептеп шықты.
Сю өз жүйесін таныстыратын сайт ашып, таудың биіктігін не анықтайды деген пікірталас туғызды. Жаңа өлшем бойынша теңіз деңгейінен 8849 м биіктіктегі Эвересттің джуты бар болғаны 2223 м, сондықтан ол әлемде 46-орында ғана. Ал керісінше, биіктігі Эвересттен 1202 м аласа Аннапурна Фаң 3412 м джутымен Жердегі ең зәулім тау саналады.
Осылайша, Сю орометриядағы дәстүрлі түсініктерге қарсы шыққан ғалымдар тізбегін жалғастырды. Б.з.д. IV ғасырда Дикаерх Эллин «диоптрамен» өлшесе, XI ғасырда Әл-Бируни тригонометрияны енгізді. Жүздеген жылдар өткен соң, еуропалықтар Анд тауларын зерттей бастағанда да бұл әдіс қолданылып жүрді. 1802 жылы неміс жаратылыстанушысы Александр фон Гумбольдт көтерілген, теңіз деңгейінен 6267 м биіктегі Экуадордың Чимборасо шыңы сол кезде дүниежүзінің ең биік тауы саналған. Кейін бұл атақ алдымен Боливиядағы Сахамаға, одан соң Аргентинадағы Аконкагуаға берілді.
Дәл осы 1802 жылы ағылшындар Үндістанда «Ұлы тригонометриялық зерттеуді» бастады. Жетпіс жылға созылған бұл жұмыс Гималайдың басқа жоталардан әлдеқайда биік екенін дәлелдеуге мүмкіндік берді. Экспедициялар салмағы 450 кг-ден асатын ауыр «теодолиттерді» тасып, ну ормандарды кесіп өтіп, ұзындығы 2575 км бақылау стансалар желісін құрды. Осы еңбектің арқасында Жерді заманауи өлшеу әдістерінің негізі қаланды.
Жобаны жиырма жыл басқарған Джордж Эверест өзі аталған шыңды көрмеген болуы мүмкін. Ал ол жұмысқа алған үнді математигі Радханат Сикдар Эвересттің биіктігін есептеп, оны Канченджангадан биік екенін дәлелдеді. Содан бері Эвересттің мәртебесі ресми түрде мойындалды.
Дегенмен XX ғасырда альпинизм танымал әрі бәсекелі салаға айналған сайын, таудың «ұлылығын» не анықтайтыны жөнінде пікірталас күшейді. 60-жылдары альпинист Террис Мур Жердің экватор маңындағы дөңестігін ескеріп, биіктікті теңіз деңгейінен емес, Жердің ортасынан өлшеу дұрысырақ деп ұсынды. Бұл жағдайда Чимборасо Эверестен биік шың болып шығар еді.
80-жылдардан бастап кей зерттеушілер шың биіктігін теңіз деңгейінен емес, айналасындағы жер бедерінен ерекшеленуіне қарай өлшейтін «проминенция» ұғымын қолдана бастады. Мысалы, Аляскадағы Мак-Кинли мен Танзаниядағы Килиманджаро тауы айналасынан айқын оқшауланып көрінетін шыңдардың қатарына жатса да, теңіз деңгейінен биіктігі бойынша үздік жүздікке де кірмейді. Сю өзінің «джут» жүйесіне шабытты 2002 жылы математик пен альпинист ұсынған, таудың барлық бағыттағы рельефі мен асқақтығын бағалайтын күрделі формуладан алды. ORS деп аталатын бұл әдіс шыңның көзге қаншалықты асқақ көрінетінін сандық тұрғыда есептеуге мүмкіндік береді, әсіресе биік шыңдарға шығуды мақсат еткендер үшін пайдалы.
Олай болса, осындай түрлі өлшемдер ең биік таулар туралы түсінігімізді қалай өзгертетінін бірге қарастырайық. Ал сіз қай тауды әлемдегі ең биік тау деп санайсыз? Жауап сізді таңғалдыруы мүмкін.
Таулардың биіктігін осы кезге дейін дұрыс өлшемей келгенбіз бе?
Бұл әдетте оп-оңай көрінгенімен, шын мәнінде күрделі үдеріс. Әрине, теңіз деңгейінен өлшегенде Эверест шыңының ең биік нүкте екені дау тудырмайды. Бірақ осы «теңіз деңгейі» дегеннің ерекшелігі неде? Таулардың биіктігін өзге әдістермен, оның ішінде жуырда ғана ұсынылған джут өлшемімен де өлшеп көрсек, жер бетіндегі ең биік шың атағы үшін бірнеше үміткер табылады. Демек әлемнің ең биік тауы деп бірнеше тауды атауға негіз бар екен.
Мәселенің түпкі мәні
Шыңдардың орналасқан жері ешқандай талас тудырмайды. Бірақ олардың биіктігін қай жерден өлшеу керек? Тау жағалаудан алыс болса, биіктігін теңіз деңгейінен есептеудің мәні бар ма? Кей ғалымдар тауды табанынан бастап өлшеу керек дейді. Ал таулардың көбі күрделі жер бедерімен қоршалған, әр жағынан биіктігі әртүрлі әрі табанын анықтайтын ортақ әдіс те жоқ. Тау биіктігін бағалау үшін георафтар мен альпинистер бірнеше өлшем жүйесінің бірін қолдануы мүмкін.
Тау биіктігін өлшеудің бес әдісі
Теңіз деңгейінен биіктік. Теңіздің орташа деңгейі биіктікті өлшеудің негізгі нүктесі саналады. Дегенмен шыңға жағалаудан емес, басқа бір жерден қарап тұрсаңыз, онда биіктіктің едәуір бөлігі сіз тұрған жердің астында орналасқан болып шығады.
- Артықшылығы: Үстіртте орналасқан таулар
- Кемшілігі: Жағалауда орналасқан тау жоталары
Жердің орталығынан қашықтық. Біздің планетамыз мінсіз шар пішінді емес: Соның айналуы нәтижесінде пайда болатын орталықтан тебетін күш экватор маңының дөңес болуына әкеледі. Осы дөңестің үстінде орналасқан тау Жердің орталығынан полюстерге жақын, теңіз деңгейінен биіктігі ұқсас шыңдарға қарағанда 20 шақырымға дейін алыс болуы мүмкін.
- Артықшылығы: Экваторға жақын орналасқан шыңдар
- Кемшілігі: Полюстерге таяу орналасқан таулар
Топографиялық айқын биіктік. Альпинистер арасында кең таралған бұл ұғым таудың айналасындағы жер бедерінен қаншалықты биік тұрғанын көрсетеді. Биік шыңнан түсіп, одан биік басқа шыңға көтеріле бастау үшін қанша биіктіктен төмен түсу керек? Міне, осыны айқын биіктік деп атайды, ал екі шың арасындағы ең төменгі нүкте маңызды ертұрқылас деп аталады.
- Артықшылығы: Оқшауланған таулар; массивтегі ең биік нүктелер
- Кемшілігі: Биіктігі жоғары басқа шыңдармен қатар орналасқан шыңдар
Көпбағытты жер бедері мен тік еңістік. Бұл көрсеткішті таудың шыңынан көрінетін зәулім көріністің өлшемі деп қарастыруға болады. ORS күрделі формуланы қолданады, ол шың мен оның айналасындағы барлық бағыттардағы нүктелер арасындағы беткей бұрыштары мен биіктік мәндерін орташа есеппен анықтайды. Формулаға сәйкес, шыңға жақын орналасқан жер бедері үлкен маңызға ие болады.
- Артықшылығы: Барлық жағынан биік, тік құлама таулар
- Кемшілігі: Баяу көтерілетін, беткейлері біркелкі емес таулар
Джут. Бұл көрсеткіш таудың беткейінің қаншалықты биік әрі тік екенін өлшейді. Ол шыңның айналасындағы нүктелердің биіктік айырмасы мен қисаю бұрышын есептейді. Нәтижесінде бұрышқа қатысты азайтылған биіктігі ең жоғары нүкте таудың табаны деп алынады, ал ең үлкен мән джут деп аталады.
- Артықшылығы: Ең болмағанда бір жағы биік, тік құлама таулар
- Кемшілігі: Жұмсақ, баяу көтерілетін жер бедері
Алыптар қалай салыстырылады?
Теңіз деңгейінен биіктігі бойынша салыстырмалы түрде көрсетілген бұл таулардың әрқайсысы әлемдегі ең биік тау деп есептелуі мүмкін. Барлығы сіз не өлшеп жатқаныңызға және есепті қай жерден бастайтыныңызға байланысты.
Ракапоши (7788 м). Ең үлкен тік беткейі бар тау. Қарақорымда Ракапошиден биік шыңдар бар, бірақ олар етегінен шыңына дейін біртіндеп көтеріледі. Ал Ракапошидің Хунза аңғары үстіндегі солтүстік тік беткейі 5790 м биіктікте орналасқандықтан, ол етегінен шыңына дейінгі ең биік тау саналады.
Орны: басқа пікірлер бойынша – 1-ші; топографиялық биіктік бойынша – 3-ші; джут бойынша – 9-шы.
Эверест тауы (8849 м). Теңіз деңгейінен ең биік тау. Эверест шыңы – адам тіршілік ете алмайтын, оттегі жетіспейтін «өлім аймағында» орналасқан. Алайда ол биік Тибет үстіртінің үстінен көтерілгендіктен, етегінен шыңына дейінгі салыстырмалы биіктігі соншалық зәулім көрінбеуі мүмкін.
Орны: теңіз деңгейінен биіктік бойынша – 1-ші.
Чимборасо (6267 м). Жер кіндігінен ең қашықта. Экуадордағы бұл сөнген жанартау Жердің экваторлық дөңесінде, планетаның ең кең нүктесінде тұр. Бірақ теңіз деңгейінен биіктігі бойынша ол Анд тауларындағы алғашқы отыз шыңның қатарына да кірмейді. Чимборасо шыңы Эверест шыңына қарағанда, Жер кіндігінен 2 100 м қашықта орналасқан.
Орны: Жер кіндігінен қашықтық бойынша – 1-ші; топографиялық биіктік бойынша – 17-ші.
Серро Аконкагуа (6959 м). Ең айқын шың. Маңында салыстырарлық биік тау болмағандықтан, Эверест айқын шың болып көрінеді. Бірақ шын мәнінде бұл атақ Аргентинадағы Анд шыңына тиесілі: оның зәулім тұғыры бірден көзге түседі, өйткені одан биік ең жақын тау 16 000 км алыста жатыр.
Орны: топографиялық биіктік бойынша – 1-ші.
Мауна Кеа (4207 м). Жартылай су астында жатқан ең биік тау. Хауаидегі бұл жанартаудың шыңы мұхит деңгейінен 4207 м биіктікте, бірақ су астындағы бөлігін қоса есептегенде теңіз түбінен 9787 м-ге дейін жетеді. Бұл Эверестен де биік, алайда оның беткейі етегінен шыңына дейін біртіндеп көтеріледі.
Орны: басқа пікірлер бойынша – 1-ші; топографиялық биіктік бойынша – 14-ші.
МакКинли тауы (Денали, 6190 м). Табаны тегіс ең биік тау. Солтүстік Америкадағы ең биік шың жақтастары оны табанынан өлшегенде ең биік таулардың бірі санайды. Теңіз деңгейіне жақын тундра жазығынан ол шамамен 5240 м биіктікке көтеріліп тұр.
Орны: басқа пікірлер бойынша – 1-ші; топографиялық биіктік бойынша – 2-ші; джут бойынша – 18-ші.
Нанга Парбат (8125 м). Көпбағытты жер бедері мен тік еңістік. Пәкістандағы бұл тау – теңіз деңгейінен 8000 метрден асатын 14 шыңның ішінде ең қиындарының бірі. «Ажал тауы» атанған ол ORS көрсеткіші бойынша бірінші орында, себебі барлық жағынан аса биік әрі тік.
Орны: ORS бойынша – 1-ші; джут бойынша – 2-ші; теңіз деңгейінен биіктік бойынша – 9-шы; топографиялық биіктік бойынша – 13-ші.
Аннапурна (8091 м). Ең үлкен джут. Непалдағы бұл таудың оңтүстік батыс беткейі Кали-Гандак өзені аңғарынан басталып, Аннапурна Фанг немесе Вараха Шикхар деп аталатын шыңға дейін көтеріледі. Оның тік биіктігі мен тік құлама беткейі «jut» өлшемі бойынша оны әлемдегі ең зәулім тау беткейі етеді.
Орны: джут бойынша – 1-ші; ORS бойынша – 5-ші; теңіз деңгейінен биіктік бойынша – 10-шы.
Тау шыңдарын салыстыру
Әрбір өлшеу әдісі бойынша тек бір ғана тау ең биік болып санала алады, алайда осы алып шыңдардың көбісі бірнеше категория бойынша да жоғары орын ала алады.
Басқа пікірлер. Ракапоши, Мауна-Кеа, Мак-Кинли – субъектив өлшемдер бойынша ғана жеңімпаздар. Тау етегін қалай анықтағанға байланысты, «етегінен шыңына дейінгі ең биік тау» деп есептелуі мүмкін.
*Эверест теңіздің орташа деңгейінен жоғары орналасқан ең биік нүкте болғандықтан, оның айқын биіктігін анықтау үшін одан биік басқа нүкте жоқ. Техникалық тұрғыда оның айқын биіктігі 8849 метр толық биіктігіне тең деп есептеуге болады.
Неліктен Аннапурна бәрінен биік?
Непалдың Гималай тау жоталарында орналасқан көп шыңды Аннапурна массивінің ең биік нүктесі – теңіз деңгейінен есептегенде әлемдегі ең биік оныншы шың саналатын І Аннапурна шыңы. Дегенмен осы массивтің бір бөлігі саналатын Аннапурна Фаң деп аталатын қосалқы шың планетадағы ең жоғары «jut» саналады. Бұл жаңа өлшем бірлігі – таудың қаншалықты зәулім екенін анықтау үшін оның биіктігі мен тік беткейін/тік құламасын бірге ескеретін көрсеткіш. Жаңа өлшемді түсіндіруге көмектесетін бірнеше негізгі жайт бар.
Тау табанының міндетті түрде аңғардың түбінде орналасуы шарт емес. Джут шыңды қоршаған әрбір нүктеге қатысты көлбеу беткейіне пропорционал түрде азаятын арнайы бір шаманы есептейді. Бұл шама бұрышпен азайтылған биіктік деп аталады. Ол – шың мен белгілі бір нүкте арасындағы тік көтерілу биіктігі, бірақ ол арадағы беткейдің деңгейіне қарай өлшемін өзгертеді. Осы шаманы ең жоғарғы мәнге жеткізетін нүкте тау табаны ретінде анықталады. Оны зәулім көрініс ашылатын нүкте деп санауға болады.
Аннапурна I биігірек болғанымен, джут көрсеткіші төменірек. Бұл шыңның Аннапурна Фангпен табаны ортақ, яғни бұрышпен азайтылған биіктікті ең көп көрсететін нүкте екеуі үшін де бірдей. Дегенмен Аннапурна I-дің сол нүктеге түсетін беткейінің еңісі жұмсақтау болғандықтан, оның jut көрсеткіші төмен болады. Басқа беткейлер есепке алынбайды, себебі «jut» ең маңызды беткей бойынша ғана өлшенеді.
Беткей де, биіктік те маңызды. Джут шыңның биіктігі мен оның көтерілуінің күрделілігін өлшеуге арналған. Бақылаушы шатқалдың төменгі тұсында болса, онда ол шыңдарды біршама жазық әрі айқындығы аз бұрышпен қарайды. Егер таудың джут көрсеткіші 3000 метрге тең болса, бұл оның беткейінің тік жар сияқты 3000 метр биіктікке дейін күрт көтерілуін білдіреді.







