Орталық Азиядағы Уахан дәлізі – тұнып тұрған поэзия мекені дейді фотосуретші.
Мәтін мен фотосуреттердің авторы: Матье Пейли
Хиндукуш, Памир, Қарақорым, Тянь-Шань. Бұл сөздер мен үшін нағыз поэзия іспетті. Гималайдың қиырында, Орталық Азияда орналасқан Уахан дәлізінің картасына үңілген сайын, түрлі қиялға шомамын.
Қазіргі Ауғанстанның аумағындағы бұл тар алқап Пәкістан, Тәжікстан және Қытаймен шектеседі. Оны Санкт-Петербург пен Лондондағы империалистер Патшалық Ресей мен Британ империясының аражігін ажырату үшін 19-ғасырдың соңына қарай қолдан сызып, ойлап тапқан. Отарлаушылар үшін Уахан дәлізі бос жатқан қажетсіз жер еді. Ал мен үшін Уахан – төменгі аңғарын уахандықтар, ал таулы үстірттерін жартылай көшпелі ауған қырғыздарының шағын қауымдастығы мекен ететін, нұрға бөленіп, сұлулық тұнған ғажайып мекен.
Пәкістаннан Уахан дәлізіне алғаш рет 2000 жылы жаяу барған едім. Ол кездері шекара бақылауы әлі күшеймей тұрған. Бес мың метр биіктіктегі Иршад шекара асуына жетіп, бір аяғым – Ауғанстан, келесі бір аяғым Пәкістан топырағын басып тұрған сәтте, кеудемді түсіндіріп болмайтын ерекше бір еркіндік сезімі кернеген-ді. Содан бері жиырмадан астам экспедицияны артқа тастасам да, мен әлі күнге сол бір ғажайып сезімнің жетегінде келемін. Осы мекенге жасайтын сапарларым бұдан әрі де жалғаса бермек.
Жырақта, тау бөктеріндегі соқпақ жолда кетіп бара жатқаныңда, мына асқар таулардың алыптығы қиялыңды шарықтатады. Мұндай ғажайып сезімді мен әсіресе зәу биікте, ауыр жүк арқалап, жайлауға бағыт алған күнұзақ жолдың соңына қарай қатты байқаймын. Көк шалғынның шетіндегі төбесіне мүйіз қадалған тас обалар мен бұтағына түрлі түсті шүберек байланған ағаштарды көргеніңде, осы өлкеден өткен түрлі наным-сенімдердің ізін байқайсың. Зер салар болсаң, табиғатқа табынудың жаңғырығы, зороастризмнің жалыны, буддизмнің үнсіз мінәжаты мен беріде келген исмаилит бағытындағы ислам – олардың барлығы әлі де осы жерде екенін аңғарасың. Бұл мекеннің адамдары түтінсіз оттан жаратылған, қарнының орнында үңірейген қуысы бар, жұрттың зәресін ұшыратын Биргуч сынды перінің бар екеніне де әлі күнге шүбәсіз сенеді.
Күні бүгінге дейін Уахандағы тіршілік жаяу жүргіншінің қарқынымен баяу сырғиды. Бұл жай ырғақ ішімдегі тынымсыз, шешімін таппай жүрген мазасыз ойлармен үндесетіндей. Менің сүйікті кейіпкерлерім – мал соңынан ерген бақташы, сапар шеккен зияратшы, терімшілер – барлығы жолға жаяу шығады. Ал Уаханның осы бір асықпайтын баяу ырғағы адамның дүниетанымы мен ішкі болмысын өзгертіп жібереді. Тәнің ең алдымен асқар таудағы биіктік пен ызғарға бейімделеді. Артынша біркелкі басқан қадамдар санаңды сабасына түсіреді. Денеңе түскен ауыртпалық алдымен тәубеңе келтірсе, кейін еркіндік сыйлайды.
Бұл таулардың құшағында сіз шынайы бейнетті, қақаған аязды, азынаған жел мен оңаша елсіз мекенді, сонымен бірге балшықтан соғылған жұпыны үйлердің жылуын да көресіз … Үй ішінде жадыңызда сақталып қалатыны – тыныштыққа толы сәттер мен мейірімге толы әрекеттер: ошақтан шыққан түтін арасынан жаулығын түзеп жатқан әйелдің қолы, қонақжай үй егесі ұсынған бір кесе тұз қосылған сүтті шай (біздіңше әткен шай – ред.). Фотограф ретінде мен мұндай әдемі сәттердің тым нәзік келетінін де білемін. Ұзақ қадала қарасам, түсіргім келіп тұрған ғажап кадрды бұзып алуым мүмкін. Маған осылай асқан сақтықпен жұмыс істеген ұнайды.
Жойылу алдында тұрған памир тілдерінің бірі – уахан тілін меңгеру осы өлкеге деген шексіз махаббатымның оянуына үлкен әсер етті. Мен бұл тілді әдейі отырып «оқыған» жоқпын, ұзақ сапарлар барысында оны өздігінен меңгеріп кеттім. Жергілікті тілде сөйлей бастауым бірте-бірте бәрін өзгертті. Ортамызда әзіл-күлкі көбейді. Ортақ тіл адамдарды жақындастырады әрі ол кез келген түсінбестіктің алдын алуға көмектеседі. Мұның бәрі менің фотограф ретіндегі жұмысыма да оң ықпал етті. Қолымдағы камерам кейде жұрттың мазасын алуы мүмкін, бірақ көбіне мен олармен үнемі байланыста боламын, сұрақтарына жауап беремін, олар да маған жауап қатады… Мәдениетіміздегі айырмашылықтарды сезінсек те, тіл өзара байланыс көпірін орнатуда негізгі рөл атқарады.
Фотограф ретінде, жай ғана «оқиғаны баяндаудан» бөлек, сізді бұл жерге қайта-қайта оралуға не нәрсе мәжбүрлеуі мүмкін? Бәлкім, әдемі суреттер түсіргіңіз келетін шығар, өйткені сонда өзіңіз де сол әдеміліктің бір бөлшегіне айналатындай сезінесіз, солай емес пе? Осы бір сезімнің жетегінде тұңғиыққа бойлай түсесіз. Бұл – адамға қанат бітіретін ерен күш. Ол сізді фотографияның түрлі тәсілін зерттеуге итермелеуі мүмкін. Тіпті суреттеріңіз арқылы өлең жазуға талпынып көруіңіз де ғажап емес. Қатып қалған қағидаларды жиып қойып, композицияның шеңберінен шығуға тырысасыз. Сәттілік пен сәтсіздік алмасады. Нәтижесі қалай боларын білмесеңіз де, сол тылсым түйіннің ұшын тарқата бересіз.
Менің бұл жаққа қайта-қайта келе беруімнің бір себебі де осында. Қандай да бір мекенмен арадағы байланыс шынайы әрі табиғи болса, онда сіз оған құмартып тұрасыз. Себебі ол жер сіздің поэзияңыздың мекеніне айналады. Әрине, жаңа жолдар салынып, ұялы байланыс келгелі біраз нәрсе өзгерді. Бірақ ата-бабадан қалған ұлағатты білім әлі де сақталған, менің бар назарым соған ауып отыр. Өйткені дәл осы нәрсе – уахан мәдениетінің ең бірінші болып жоғалып кетуі мүмкін бөлшегі. Меніңше, оның орны толмас құндылығы бар.
Әр сапарым – сұхбатқа, сонымен бірге өзіме үңілетін айнаға айналады. Сол айнаға үңілгенде, санаңызға сіңіп қалған таптаурын түсініктердің шаңын қағасыз. Осындағы мейірім мен қонақжайлықтың арқасында өзгересіз. Жай ғана осы жерде болғаныңыз үшін, сізді шын мәнінде көріп, қабылдағаны үшін, ортаға қосылуға рұқсат бергені үшін өзгересіз. Менің осында болуым бұл мекенді де өзгертеді. Мен сені көремін … сен де мені көресің. Бұл екі әлемнің арасындағы тербеліс іспетті, бір-біріңді танып-білудің тылсым биіндей. Осы топыраққа қадам басқанымда, жүрегім дүрсілдей жөнеледі. Сондықтан да бұл байланыс ешқашан үзілмек емес. Тым болмаса, мен үшін солай болып қала бермек. Мені бұл жерге қайта-қайта жетелеп әкелетін – махаббат. Жай ғана махаббат.
Францияда дүниеге келген National Geographic зерттеушісі әрі фотошежіреші Матье Пейли түрлі үкіметтік емес ұйымдар мен National Geographic, Time және Geo іспетті беделді басылымдардың тапсырмасымен әлемді шарлаған. Азия құрлығында жиырма жыл өмір сүрген ол жақында ғана Португалияға қоныс аударды. Қазір ол сол жерде өзінің сүйікті істерінің бірі – орман өсірумен шұғылданып жүр.
Он жыл бойы көшпелі ауған қырғыздарының тыныс-тіршілігін таспаға басып келген Матье 2011 жылы алғашқы кітабын оқырманға жолдады. Оның терең мағыналы көркем суреттері әлемнің түкпір-түкпіріндегі галереялар мен мұражайлардың төрінен орын алды. Дүниежүзілік беделді марапаттардың (оның ішінде World Press және «Жылдың халықаралық фотографы») иегері Матье үнемі фототарих баяндаудың қыр-сырын үйрететін шеберлік дәрістерін өткізіп тұрады. Ол суреттен бөлек бейнероликтер мен әсерлі мәтіндер арқылы адамзаттың ортақ құндылықтарын насихаттап келеді. Оның шығармашылық әлеміне Instagram желісіндегі @paleyphoto парақшасы арқылы саяхат жасай аласыз.
